Rośliny doniczkowe

Hodowla roślin domowych, egzotycznych, ozdobnych i owocowych

Mikro i Makroelementy

Skład mineralny roślin

Analiza chemiczna organizmu roślinnego wykazuje znaczną ilość różnych pierwiastków. Niektóre występują w ilościach bardzo dużych (tzw. makroelementy), a inne tylko w ilościach śladowych (tzw. mikroelementy). Węgiel, tlen i wodór są pobierane przez roślinę w postaci gazu (CO2) i w postaci wody (H2O), wszystkie zaś pozostałe pierwiastki roślina pobiera w postaci soli mineralnych za pomocą korzeni.
Do makroelementów należą: azot, fosfor, potas, wapń, magnez, siarka, żelazo, chlor, krzem, glin i sód. Każdy z tych pierwiastków stanowi ponad 0,01% świeżej masy rośliny.

MAKROELEMENTY

Azot (N)
Azot w roślinie wchodzi w skład białek i innych związków, które są podstawowymi składnikami żywej zarodzi komórkowej. Toteż organizmy istot żywych potrzebują koniecznie znacznych ilości przyswajalnych związków azotu. Takimi związkami odżywczymi dla roślin zielonych są przede wszystkim azotany i sole amonowe. W razie niedoboru przyswajalnych związków azotowych w podłożu liście roślin bledną i często łodygi czerwienieją. W razie znacznego niedoboru azotu wzrost roślin ustaje i wreszcie rośliny giną.

Potas (K)
Potas reguluje bilans wodny w roślinie i zwiększa w niej aktywność enzymów. Me wchodzi on w skład związków organicznych, lecz bierze udział w sposób dotychczas nie wyjaśniony w syntezie węglowodanów i białek przez roślinę oraz w powstawaniu zarodzi w jej komórkach. Wpływa też decydująco na wzrost roślin. Przy niedoborze potasu spostrzegamy zazwyczaj szybsze brunatnienie i zasychanie starych liści, podczas gdy młode liście mają nadal wygląd normalny, ponieważ potas jest wycofywany w razie niedoboru z części wyrośniętych i kierowany do  stożków wzrostu.

Fosfor (P)
Ten pierwiastek również wchodzi w skład najważniejszych związków organizmu zarówno roślinnego, jak zwierzęcego. Nie-dobór fosforu daje objawy podobne jak niedobór azotu, jednakże są one mniej widoczne; w początkowym stadium niedoboru fosforu liście są nawet ciemnozielone. Mewielki niedobór fosforu może natomiast znacznie obniżyć plon nasion. Przeciwnie, obfite nawożenie fosforem pobudza kwitnienie i owocowanie roślin.

Wapń (Ca)
Wapń pobudza w roślinie wzrost korzeni i bierze udział jako budulec w błonach komórkowych, w których ponadto wiąże szkodliwy dla rośliny kwas szczawiowy, tworząc szczawiany wapnia. Wapń jest też czynnikiem regulującym kwasowość podłoża. Znane jest antagonistyczne działanie wapnia wobec potasu. W miarę zwiększania dawek wapnia roślina zmniejsza automatycznie pobieranie potasu. Wapń wywiera na zaródź działanie odwadniające. Obfite zaopatrzenie rośliny w wapń zmniejsza intensywność pobierania wody przez korzenie, a wzmaga transpirację. I pod tym więc względem wapń działa przeciwnie niż potas. Brak wapnia objawia się zamieraniem stożków wzrostu, żółknięciem i zasychaniem końców liści, skręcaniem się liści, śluzowaceniem korzeni i zanikaniem włośników.

Magnez (Mg)
Magnez wchodzi w skład cząsteczki chlorofilu i z tego względu ma wpływ na przyswajanie dwutlenku węgla. Pełni też funkcję katalizatora w wielu procesach biochemicznych. Spotyka się go w młodych częściach roślin i w nasionach. Brak magnezu powoduje blednięcie liści; żółkną odcinki blaszki między nerwami, nerwy natomiast pozostają zielone. Opóźnienie kwitnienia bywa także następstwem niedoboru magnezu.

Siarka (S)
Jest to ważny pierwiastek pokarmowy rośliny, ponieważ wchodzi w skład białek. Gra też ważną rolę w procesach biochemicznych utleniania i redukcji. Siarkę znajdujemy ponadto w niektórych olejkach eterycznych, wytwarzanych przez rośliny, np. w cebuli, gorczycy, czosnku. Brak siarki objawia się żółknięciem nerwów liściowych, z początku na najmłodszych częściach rośliny. Na dolnych zaś liściach występują purpurowe plamy.

Żelazo (Fe)
Eoślina zużywa niewielkie ilości żelaza, jednak żadnym innym składnikiem zastąpić go nie można. Żelazo pełni w roślinie funkcję katalizatora w tworzeniu się chlorofilu i w procesach przyswajania dwutlenku węgla. Wchodzi też w skład enzymów biorących udział w procesie oddychania. Brak żelaza objawia się silną chlorozą (żółknięciem i bieleniem liści), a następnie ich usychaniem.

Chlor (Cl)
Niektóre rośliny, jak np. gryka, fasola i owies, nie mogą obejść się bez chloru. U fasoli w razie zupełnego braku chloru niewy-kształcają się nasiona. Dla bardzo wielu gatunków roślin chlor jest jednak pierwiastkiem zbędnym, a nawet bywa szkodliwy.

Krzem (Si)
Mimo że w niektórych roślinach spotyka się bardzo dużo krzemu, rośliny uprawiane na pożywce bezkrzemowej nie wykazują żadnych objawów chorobowych. Krzem może mieć pewne znaczenie jako czynnik umacniający tkankę mechaniczną (np. w skrzypach).

Glin (Al)
W popiele wielu roślin znajdują się znaczne ilości glinu, wydaje się jednak dotychczas, że pierwiastek ten nie ma żadnego znaczenia dla rośliny;  jedynie nadmiar jego  może być szkodliwy.

Sód (Na)
Jest to dla roślin pierwiastek również raczej zbędny.

Ostatnie 3 pierwiastki (krzem, glin i sód) należą do tzw. pierwiastków balastowych. Tak nazywamy w ogóle pierwiastki, które mogą występować w roślinach w większych ilościach, ale których dodatek do pożywek jest zbyteczny, ponieważ nie wpływa na rozwój roślin.

MIKEOELEMENTY

Mangan (Mn)
Mangan gra ważną rolę w przemianach azotowych, zachodzących w roślinie. Stosunek ilościowy manganu do żelaza w liściach wynosi normalnie 1:2. Mangan ma też duże znaczenie dla wszelkich procesów utleniająco-redukcyjnych w roślinie. Niedobór i nadmiar manganu wywołuje u roślin różne choroby. W braku manganu rośliny słabo rosną i ile kwitną, a na liściach występuje tzw. plamistość kratkowana.

Bor (B)
Bor wpływa korzystnie na pobieranie makroelementów przez roślinę, zwiększając przepuszczalność zarodzi. Bierze też udział w procesach wzrostu i podziału komórek. Działa on zwiększająco na plon roślin, lecz nie wiadomo jeszcze dokładnie, na czym to działanie po-polega. Burak cukrowy i len reagują bardzo silnie na brak boru: wstrzymują rozwój i obumierają. W razie niedoboru tego pierwiastka rośliny te chorują (burak cukrowy na zgorzel liści sercowych, a len na suchą zgniliznę korzenia, oba zaś na kruchość łodyg). Okazało się także, że nawożenie borem zapobiega ujemnym skutkom nadmiaru wapnia w podłożu.

Cynk (Zn)
jest roślinie niezbędny do normalnego przebiegu syntezy białek, której wynikiem jest powstawanie hormonu wzrostowego (hetero-auksyny). Brak tego pierwiastka hamuje przeto wzrost roślin. Szczególnie silnie reagują na brak cynku drzewa.

Miedź (Cu)
Podobnie jak żelazo, miedź bierze udział w procesach oddychania roślin i działa dodatnio na powstawanie chlorofilu. W pewnych warunkach miedź zapobiega chorobom roślin, zwłaszcza na glebach błotnistych, gdzie łagodzi ona ujemne działanie manganu. Brak miedzi objawia się chlorozą tkanek lub tzw. plamistością cętkowaną i zamieraniem końców pędów. W glebach torfowych powoduje tzw. chorobę nowin.

Molibden (Mo)
Molibden bierze udział w przyswajaniu azotanów przez rośliny, a w roślinach wiążących azot atmosferyczny katalizuje ten proces. Podczas gdy mangan jest utleniaczem fizjologicznym, działanie fizjologiczne molibdenu jest redukujące.

Role manganu, żelaza, miedzi i molibdenu w procesach utleniająco-redukujących są wzajemnie uzależnione. Specjalnie wrażliwe na brak molibdenu są rośliny z rodziny Motylkowatych i Krzyżowych. Znaczenie innych mikroelementów dla życia roślin nie jest dotychczas bliżej poznane.